فرزندان « دشت و صحرا » به « غلامان دربارى » كارى چندان آسان نبوده . و وفق دادن منافع مردم اسكان يافته با منافع فاتحان - فاتحانى كه نمىخواستند از زندگى صحرانشينى و خانه بدوشى دست بكشند - امرى بس دشوارتر بوده است . به ميزانى كه سلاطين ترك يعنى خوانين پيشين آن قوم به شكل شاهان مستبد ايرانى درمىآمدند ، مصادمات اجتناب‌ناپذيرى كه ميان كشاورزان و صحرانشينان وقوع مىيافته ، به وجهى روز افزون ، به نفع كشاورزان پايان مىپذيرفته و صحرانشينان ناگزير بودند اسكان يافته متمكن شوند و يا در سرزمينى كه فتح كرده بودند در فقر و مسكنت بسر برند . در اين شرايط نيك درك توان كرد كه حصول كمال مقصود نظام الملك تا چه‌حد دشوار بوده و كوچك‌ترين علائم ضعفى كه در نظامات دولتى پديد مىآمده چه خطراتى را دربر داشته . در نظر نظام الملك نيرو گرفتن اسماعيليان بددين در زمان سلطنت ملك شاه به ويژه خطرناك بوده است « 1 » . نفوذ زنان نيز « 2 » خطرى شمرده مىشده زيرا كه زنان در ميان صحرانشينان موقعى غير از زنان اقوام اسكان يافته داشتند . افراد كارمندان دولت كه بدون شغل مانده بودند نيز ممكن بود مايهء اغتشاش گردند . بدين‌سبب مىبايست مراقبت شود كه يك نفر تصدى دو يا چند شغل را به عهده نداشته باشد زيرا كه در اين صورت عدهء افراد شاغل مقامات كاهش مىيافت « 3 » . در نظر نظام الملك « 4 » طرح تقليل مخارج نظامى كه در اواخر سلطنت ملك شاه پديد آمده بود خطرناك‌تر بوده . يكى از

--> ( 1 ) - همانجا ، متن 165 - 164 ؛ ترجمه 244 - 242 . ( 2 ) - همانجا ، متن 156 و بعد ؛ ترجمه 231 و بعد . ( 3 ) - رجوع شود به ماقبل ص 13 - 512 . ( 4 ) - چاپ شفر ، متن ، 144 ؛ ترجمه ، 213 .